جدول ۴-۸٫ مقایسه شاخص‌های آماری مقیاس های مهارت های سه گانه مدیران و انتقال مهارت های مدیریتی به تفکیک سن

سن
شاخص‌
انتقال مهارت های مدیریتی
مهارت های سه گانه مدیران

کمتر از ۳۰ سال

میانگین

۱۲۱٫۲۵

۱٫۷۵

انحراف استاندارد

۱۲٫۳۵

.۴۴

تعداد

۱۶

۱۶

۳۵-۳۰ سال

میانگین

۱۲۹٫۶۳

۱٫۹۰

انحراف استاندارد

۹٫۲۳

.۵۱

تعداد

۱۱۷

۱۱۷

۴۰-۳۶ سال

میانگین

۱۳۰٫۹۲

۱٫۵۲

انحراف استاندارد

۶٫۹۱

.۵۰

تعداد

۲۷

۲۷

۴۵-۴۱ سال

میانگین

۱۳۵٫۲۷

۱٫۸۳

انحراف استاندارد

۱۰٫۲۵

.۳۸

تعداد

۲۹

۲۹

بیشتر از ۴۶ سال

میانگین

۱۲۲٫۹۲

۲٫۱۸

انحراف استاندارد

۲۲٫۴۶

.۳۹

تعداد

۲۸

۲۸

کل

میانگین

۱۲۹٫۰۶

۱٫۸۷

انحراف استاندارد

۱۲٫۴۱

.۵۰

تعداد

۲۱۷

۲۱۷

جدول ۴-۸ نتایج مربوط به میانگین و انحراف استاندارد مقیاس های مهارت های سه گانه مدیران و انتقال مهارت های مدیریتی به تفکیک سن را نشان می‌دهد. طبق این داده ها، بالاترین میانگین مربوط به مقیاس مهارت های سه گانه مدیران در گروه سنی ۳۵-۳۰ سال، و بالاترین میانگین مربوط به مقیاس انتقال مهارت های مدیریتی در گروه سنی ۴۵-۴۱ سال مشاهده شده است.

۴-۲- یافته‎‌های استنباطی تحقیق

فرضیه ی اول: بین مهارت‌های سه‌گانه مدیران و انتقال نوآوری و ابتکار به زیردستان رابطه معنی دار وجود دارد.

جدول ۴-۹٫ ضرایب استاندارد، غیراستاندارد به روش گام ‌به ‌گام

انتقال نوآوری و ابتکار به زیردستان
متغیر ملاک

متغیرهای پیش بین

ضرایب استاندارد
ضرایب غیراستاندارد

سطح معنی­داری

T

ضریب بتا

خطای استاندارد

ضریب B

.۰۰۰۱

۵٫۱۵

۳٫۰۶

۱۵٫۸۲

ثابت

.۶۲

.۴۹

.۰۷

.۷۹

.۳۹

مهارت فنی

.۳۳

.۹۶

.۱۵

.۷۵

.۷۲

مهارت انسانی

.۹۰

-.۱۲

-.۰۱

.۵۳

-.۰۶

مهارت ادراکی

جدول ۴-۹ رابطه ی بین مهارت‌های سه‌گانه مدیران و انتقال نوآوری و ابتکار به زیردستان را نشان می‌دهد. میزان سطح معنی داری مهارت فنی مدیران از ۰۵/۰ بزرگ تر است (۰۵/۰p<)؛ ‌بنابرین‏ با احتمال ۹۵ درصد مهارت فنی مدیران پیش‌بینی کننده‌ معنی دار انتقال نوآوری و ابتکار به زیردستان است. بر اساس این یافته، بین مهارت فنی مدیران و انتقال نوآوری و ابتکار به زیردستان رابطه مستقیم و معنی دار وجود ندارد. به ‌عبارت‌ دیگر، بین مهارت‌های سه‌گانه مدیران و انتقال نوآوری و ابتکار به زیردستان رابطه معنی دار وجود ندارد.

فرضیه ی دوم: بین مهارت‌های سه‌گانه مدیران و انتقال قدرشناسی به زیردستان رابطه معنی دار وجود دارد.

جدول ۴-۱۰٫ نتیجه ی تحلیل رگرسیون

مدل
ضریب همبستگی چندگانه
ضریب تعیین
ضریب تبیین تنظیم‌شده
خطای استاندارد برآورد شده
۱

.۲۹^a

.۰۸

.۰۷

۱٫۹۵

ضریب همبستگی چندگانه معادل ۲۹/۰ و ضریب تعیین (۰۸/۰R2=) نشان می‌دهد که حدود ۱ درصد از تغییرات (واریانس) انتقال قدرشناسی به زیردستان به وسیله مهارت‌های سه‌گانه مدیران قابل پیش‌بینی است.

جدول ۴-۱۱٫ پیش‌بینی تحلیل واریانس یک‌راهه

مدل
مجموع مجذورات
درجه آزادی
میانگین مجذورات
آماره آزمون
سطح معنی داری
رگرسیون

۷۵٫۳۸

۳

۲۵٫۱۲

۶٫۵۷

.۰۰۰۱^a
باقی مانده

۸۱۴٫۶۰

۲۱۳

۳٫۸۲

کل

۸۸۹٫۹۸

۲۱۶

میزان آماره آزمون (F) برابر ۶٫۵۷ و میزان سطح معنی داری برابر ۰۰۰۱/۰ است. چون میزان سطح معنی داری متغیرها از ۰۵/۰ کوچک تر است (۰۵/۰p<)؛ لذا رابطه ی معنی دار بین متغیر پیش بین و متغیر ملاک انتقال قدرشناسی به زیردستان با ۹۵ درصد اطمینان تأیید می شود. جهت تأیید بیشتر به بررسی ضرایب مدل رگرسیونی پرداخته می شود، در اینجا می توان به جهت رابطه نیز اشاره کرد.

جدول ۴-۱۲٫ ضرایب استاندارد، غیراستاندارد به روش گام ‌به‌ گام

انتقال قدرشناسی به زیردستان
متغیر ملاک

متغیرهای پیش بین

ضرایب استاندارد
ضرایب غیراستاندارد

سطح معنی­داری

T

ضریب بتا

خطای استاندارد

ضریب B

.۰۰۰۱

۹٫۱۱

۲٫۸۳

۲۵٫۸۷

ثابت

.۰۰۱

۳٫۴۸

.۵۱

.۷۳

۲٫۵۷

مهارت فنی

.۰۶

۱٫۸۸

.۲۸

.۶۹

۱٫۳۱

مهارت انسانی

.۱۲

۱٫۵۵

.۱۳

.۴۹

.۷۷

مهارت ادراکی

جدول ۴-۱۲ رابطه ی بین مهارت‌های سه‌گانه مدیران و انتقال قدرشناسی به زیردستان را نشان می‌دهد. میزان سطح معنی داری مهارت فنی مدیران از ۰۵/۰ کوچک تر است (۰۵/۰p<)؛ ‌بنابرین‏ با احتمال ۹۵ درصد مهارت فنی مدیران پیش‌بینی کننده‌ معنی دار انتقال قدرشناسی به زیردستان است. بر اساس این یافته، بین مهارت فنی مدیران و انتقال قدرشناسی به زیردستان رابطه مستقیم و معنی دار وجود دارد. به‌ عبارت ‌دیگر، با افزایش مهارت فنی مدیران، انتقال قدرشناسی به زیردستان افزایش خواهد یافت.

فرضیه ی سوم: بین مهارت‌های سه‌گانه مدیران و انتقال خودباوری به زیردستان رابطه وجود دارد.

جدول ۴-۱۳٫ نتیجه ی تحلیل رگرسیون

مدل
ضریب همبستگی چندگانه
ضریب تعیین
ضریب تبیین تنظیم‌شده
خطای استاندارد برآورد شده
۱

.۲۱^a

.۰۴

.۰۳

۲٫۱۴

ضریب همبستگی چندگانه معادل ۲۱/۰ و ضریب تعیین (۰۴/۰R2=) نشان می‌دهد که حدود ۱ درصد از تغییرات (واریانس) انتقال خودباوری به زیردستان به وسیله مهارت‌های سه‌گانه مدیران قابل پیش‌بینی است.

جدول ۴-۱۴٫ پیش‌بینی تحلیل واریانس یک‌راهه

مدل
مجموع مجذورات
درجه آزادی
میانگین مجذورات
آماره آزمون
سطح معنی داری
رگرسیون

۴۶٫۵۴

۳

۱۵٫۵۱

۳٫۳۶

.۰۲^a

پژوهشگران در این حوزه اثرات مثبت صمیمیت معلمان در ایجاد انگیزه دانش‌آموزان، یادگیری عاطفی و شناختی را گزارش کرده‌اند، به‌طورکلی نتایج نشان داده است استفاده معلمان از رفتارهای صمیمی کلامی و غیرکلامی در کلاس به طور قابل توجهی یادگیری، انگیزه امیدواری دانش آموزان را تحت تأثیر قرار داده است تمام مطالعات موجود یک رابطه مثبت بین انتظار دانش آموزان از معلمان در مورداستفاده ازرفتارصمیمی وعدم استفاده ازسوءرفتاردرکلاس درس‌راتایید کرده‌اند همچنین دانش آموزان انتظار دارند معلمان صمیمی باشند و بدرفتاری و سوء رفتار نداشته باشند. (امی دن سون،۲۰۰۱)

نتایج کال بریسی وهمکارانش (۱۹۹۰)نشان داد که صمیمیت و نزاکت در روابط شخصی یکی از جنبه‌های مهمی است که در جو مدرسه مطرح است، در چهارچوب روابط دانش‌آموز و معلم مطمئناً احساس توجه، نگرانی، حمایت و احترام به دانش‌آموز و تعامل مثبت میان این دو با پیامدهای انگیزشی مثبتی ارتباط دارد (کال بریسی، پو،۱۹۹۰؛ اکلز، میجلی، ویگفیلد، بیوکنن، ۱۹۹۳ میجلی، فلدلافر، اکلز،۱۹۹۸؛ ناتریلو ۱۹۸۶^[۶۵])

از نتایج مطالعه گورهام (۱۹۸۸) چنین گزارش‌شده است که هر دو رفتارهای صمیمیت کلامی و غیرکلامی معلمان به طور قابل توجهی یادگیری دانش‌آموزان را تحت تأثیر قرار داده است. اطلاعات دیگر نیز نشان داد که رفتارهای غیرکلامی معلم مانند لبخند زدن، وضعیت بدن آرام، حرکات، تماس چشمی و حرکت در اطراف کلاس درس به میزان قابل توجهی به یادگیری مرتبط است و رفتارهای صمیمی کلامی و غیرکلامی به انگیزش و تمایل دانش آموزان کمک می‌کند.

متأسفانه برخلاف رسالت خطیری که معلمان در راستای تحقق هدف مهم تعلیم تربیت بر عهده‌دارند رفتار و نحوه برخورد و روش تدریس و ارزشیابی بعضی از آن‌ ها، در موقعیت‌های یادگیری سبب ایجاد واکنش‌های روانی منفی در دانش آموزان می‌شود (اسکینر وبلمونت^[۶۶]، ۱۹۹۳)

به زعم کِلی و گورهام (۱۹۸۸) معلمان می‌توانند یادگیری دانش‌آموزان را با ترکیب رفتارهای صمیمی و برجسته‌سازی مؤثر مفاهیم کلیدی به حداکثر برسانند. آن‌ ها ‌به این نتیجه رسیدند که اثر و تحریک صمیمیت معلم به دانش‌آموزان کمک می‌کند که توجه بیشتری داشته باشند و در نتیجه، بهره شناختی آنان افزایش می‌یابد.

شواهدی که از منابع گوناگون به دست‌آمده است نقش معلمان را تغییر داده است تقریباً هر کاری که معلم انجام می‌دهد اثر انگیزشی بالقوه‌ای روی دانش آموزان دارد (استیک^[۶۷]، ۱۹۹۶)

اندرسن، نورتون ونوسباوم (۱۹۸۱)چنین نتیجه گرفتند که رابطه معنی‌داری بین ادراک دانش آموزان از رفتارهای صمیمی و اثربخشی معلم بر درس مشاهده شد. مطالعه فرای مایر (۱۹۹۳) یک رابطه بین صمیمیت بالای معلم و انگیزه بالاتر برای مطالعه بادانش آموزان نشان داد.

نوشته های مربوط به دانش آموزان در معرض خطر نشان می‌دهند که غیبت، عدم توجه و ناراحتی معلم یک عامل عمده در ترک تحصیل دانش آموزان است. (بریک، لی همکاران، هالند،۱۹۹۳؛ کال بریسی وپو،۱۹۹۰؛ لی،۱۹۹۳؛ ناتریلو،۱۹۸۶).صمیمیت (گرمی)، ادب ابرازشده، در روابط میان افراد مدرسه بعد دوم جو مدرسه را منعکس می‌کنند( لی و همکاران، ۱۹۹۳) .

آثار موجود درباره مدارس اثربخش نیز بر اهمیت رابطه دوستانه برای افزایش اثربخشی مدرسه تأکید ورزیده‌اند (ژورکی، اسمیت^[۶۸]، ۱۹۸۳) علاوه بر این محققان خاطرنشان کرده‌اند که رابطه دوستانه در میان معلمان به آن‌ ها در آسان کردن تدریس کمک می‌کند و با رضایتمندی بیشتر آنان ارتباط دارد.

مطالعات بریو نشان داد ،تعاملات معلم و دانش‌آموز معمولاً شامل تحسین دانش آموزان وانتقاد از آن‌هاست ‌در مورد اثرات این متغیرها بر رفتار دانش آموزان تحقیقات زیادی انجام‌شده است. تحسین‌ مورد انتظار دانش آموزان است بازخورد مثبتی است که نشان‌دهنده تأیید یا دربردارنده ستایش است. تحسین فراتر از یک برخورد ساده است که مناسب بودن یا صحیح بودن پاسخ را نشان می‌دهد چراکه احساس مثبت معلم را منتقل کرده و اطلاعاتی را ‌در مورد ارزشمندی رفتارهای دانش‌آموز به او می‌دهد (بریو^[۶۹]، ۱۹۸۱).

وقتی معلم به دانش‌آموز می‌گوید درست است کارت را خیلی خوب انجام دادی، قسمت اول بازخوردی ‌در مورد عملکرد دانش‌آموزاست در حالی که قسمت دوم تحسین است و این تحسین تقویت مثبتی است که احتمال تکرار آن رفتار را افزایش می‌دهد (اسکینر،۱۹۵۳)

به زعم کلر(۱۹۸۶)، بسیاری بر این باورند معلمان می‌توانند روی انگیزش دانش‌آموزان اثر بگذارند در تعیین نحوه تدریس و کار بادانش آموزان، معلمان می‌توانند تعاملات کلاسی را طوری تنظیم کنند که روی انگیزش اثرات مختلفی داشته باشد باوجود اثر انکارناپذیر معلمان خیلی وقت نیست که محققان راه‌های فراوانی که معلمان می‌توانند روی انگیزش شاگردان تأثیر بگذارد را شناسایی کردند، درگذشته نقش معلم در این زمینه بسیار محدود می‌پنداشتند. روش اصلی معلمان برای ایجاد انگیزه در دانش آموزان دادن پاداش‌هایی از قبیل نمره، تشویق، جایزه، عکس‌برگردان بود این دیدگاه از نظریه شرطی‌سازی عامل^[۷۰] اخذشده بود امکان انگیزش^[۷۱] را در محیط قرارمی داد هدف نهایی چنین نظامی این بود که دانش آموزان مستقل‌اند در فرایند یادگیری شرکت کنند، معلم مطالب درسی را تنظیم می‌کرد و دانش آموزان پاسخ می‌دادند و پاداش می‌گرفتند به‌این‌ترتیب برای یادگیری نیازی به تعامل زیادی با معلم نبود.

نتایج تحقیقات دیوید آسپی‌ و فلورا ربـیوک (۱۹۷۷) نشان داد بچه ها از کسانی که آن‌ ها‌ را‌ دوست‌ ندارند، چیزی نمی‌آموزند، مسلم است که‌ چگونگی کیفیت رابطه معلم-شاگرد تا حد زیادی روی یادگیری او تأثیر می‌گذارد. به عنوان شاگرد، وقتی معلمان خود را دوست می‌داشتیم یا به‌ آن‌ ها عشق‌ می‌ورزیدیم، در خواندن درس‌هایشان‌ سعی و تلاش بیشتری می‌کردیم ما نه تنها بیشتر یاد می‌گرفتیم، بلکه‌ در کلاسی کـه معلمش را دوست داشتیم، بهتر فعالیت می‌کردیم. بچه ها برای‌ معلمانی که آن‌ ها را دوست دارند، کمتر دردسر و مزاحمت ایجاد می‌کنند‌ و کمتر برخورد نادرست با آن‌ ها دارند. بچه هایی‌ که مشکل انضباطی دارند، معمولاً یا در ارتباط با معلم فعلی خود نوعی رفتار خصومت‌آمیز دارند و یـا احـساس آن‌ ها نوعی واکنش در برابر نحوه رفتار و گفتار معلمان قبلی است. دانشجویان تصور می‌کردند که بهترین معلمانشان بیشتر از بیانگری غیرکلامی، حرکات راحت و خودمانی، مکالمه و ارتباط برون‌کلاسی استفاده می‌کردند، در حالی که بدترین معلمان این‌گونه نبودند.

می­ شود. در حالی که پدر سبب وجود دخترش هست و در این حالت دختر سبب نیستی پدرش می­ شود. (ابن عربی، ج۱، ص ۹۰).

هم­چنین از رسول خدا(ص) نقل ‌می‌کنند که آن حضرت فرمود: «والد به فرزند قصاص نمی­ شود» در حالی که این حدیث باطلی است و همچنین مستند آنان موردی است که عمر- که خدا از او خشنود باد – ‌در مورد شخصی که فرزندش را به قتل رساند حکم به دیه مغلظه کرد و هیچ یک از اصحاب او را در آن حکم تکذیب و انکار نکردند و در نتیجه فقهای دیگر، که خداوند از همه آنان خشنود باد – آن را به صورت مطلق و بدون قید اخذ کرده و گفتند: والد به فرزندش کشته نمی شود.، در حالی که مالک آن را به صورت محکم و مفصل اخذ نموده ( و بدین گونه تفصیل داده است) و می‌گوید: اگر والد فرزندش را با شمشیر به قتل رساند ( لو حذفه بالسیف)، از آنجا که در این حالت احتمال قصد قتل و عدم آن می رود و همچنین شفقت و مهربانی پدری شبهه ای است که در مقام موجود بوده و شاهد بر عدم قصد قتل است، در نتیجه قصاص ساقط می شود، ‌ولی اگر او را شکنجه کند پرده از روی قصدش برداشته شده و ملحق به اصلش می شود.» (ابن عربی، ج۱، ص ۹۰)

هم­چنان­که ملاحظه می شود در میان فقهاء اهل سنت مالک به صورت استثناء قائل به تفصیل در حکم مسئله شده و به طور کلی می توان دیدگاه مالکیه را در صورتی که والد فرزندش را به قتل رساند، به صورت زیر خلاصه کرد:

۱- والد قصد قتل داشته باشد و وسیله کشنده به کار برد، در این صورت بدون هر گونه تردیدی والد قصاص می شود.

۲- والد قصد قتل نداشته باشد و وسیله کشنده به کارنبرد، در این صورت نظر اکثر آن است که والد قصاص نمی شود و دیه سنگینی را باید بپردازد.

۳-۵- نتیجه گیری در جرم فرزندکشی از منظر فقه عامه

با توجه به مطالب قبل در می یابیم در میان فقهای عامه سه نظریه پیرامون حکم پدر که فرزندش را به قتل رسانده ارائه شده است:

الف – عدم قصاص والد به فرزند

اکثریت فقهای عامه « انتفاء ابوت» را در قصاص معتبر دانسته و بر این باورند که اگر پدر یا مادر، فرزندش را به قتل رساند، قصاص نمی شود و بر این حکم، ادعای اتفاق ائمه مذاهب نیز شده است. ربیعه، الثوری، اوزاعی، شافعی، اسحاق و اصحاب الرای از این دسته هستند.

ب- جواز قصاص والد به ولد

ابن نافع، ابن عبدالحکم و ابن منذر از مشاهیر اهل سنت معتقدند به خاطر عمومات موجود در این باب، ‌در صورتی که والد فرزندش را به قتل رساند، قصاص می شود.

ابن منذر می‌گوید: ‌بر اساس ظاهر کتاب و سنت قائل به قتل والد له ولد هستیم و اما ظاهر کتاب قول خداوند است که می فرماید« بر شما قصاص(خون‌خواهی)‌در مورد کشتگان واجب شده است، آزاد در برابر آزاد و بنده در مقابل بنده » و نیز آنچه که از رسول خدا (ص) ثابت است که می فرماید:« خون (جان) مؤمنان با هم برابر است» و ما خبر ثابت شده ای که در آن استثناء پدر از شمول آیه واجب شده باشد، نمی شناسیم.

ج – تفصیل

مالک بن أنس معتقد به تفصیل است، بدین صورت که اگر پدر در قتل فرزندش قصد قتل داشته و وسیله کشنده نیز به کار برد، در اینصورت بدون تردید قصاص می شود، ‌ولی اگر قصد قتل نداشته باشد و وسیله نیز کشنده نباشد، در این صورت والد قصاص نمی شود.

فصل چهارم –مجازات فرزند کشی در فقه امامیه

در فقه امامیه که قانون مجازات ایران نیز از آن پیروی کرده وبر اساس آن شکل گرفته که ‌در مورد فرزند کشی نیزبر اساس روایات موجود ورسیده از راویان معتبر، قانون معافیت پدر از قصاص در قتل فرزند نیز بر همین پایه شکل گرفته که در ذیل به روایت­هایی که از این راویان به ‌ما رسیده است میپردازیم :

۴-۱-روایات

در این میان دلیل دیگری که به آن استناد شده است، روایات و نصوصی است که در مقام موجود است. روایات مذکور از حیث سند صحیح و از نظر دلالت واضح و روشن و از جهت عمل نیز شرائط لازم را دارا بوده و کسی از اصحاب نیز از آن اعراضی نکرده است. در اینجا به بررسی روایات وارده در مقام می پردازیم.

۴-۱-۱- صحیحه حمران

محمد بن بعقوب، عن محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد، عن علی بن ابراهیم، عن أبیه جمیعاً، عن الحسن بن محبوب، عن ابی ایوب الخراز، عن حمران، عن احدهما (ع) قال: « لا یقاد والد بولده، و یقتل الولد اذا قتل والده عمداً » حمران از امام باقر یا امام صادق (ع) نقل می‌کند که فرمودند: « والد به فرزندش قصاص نمی شود و در صورتی که فرزند والدش را عمداً به قتل رساند، کشته می شود» (حرعاملی، ۱۳۹۱هـ. ق، ج ۱۹، ص ۵۶)

هم­چنان­که ملاحظه می شود صحیحه مذکور – که اکثر فقهای امامیه به آن استناد کرده‌اند – درصدد بیان قاعده فوق الذکر است. مطابق این قاعده «والد در صورتی که فرزندش را به قتل رساند، قصاص نمی شود». با دقت در صیحه فوق نکات زیر به دست می‌آید:

۱- صحیحه تنها درصدد بیان اصل قاعده بوده و متضمن هیچ حکم دیگری نیست.

۲- قاعده معروف در این صحیحه به صورت «لایقاد» بیان شد است، در حالی که در روایات دیگری که در پی می‌آید، به صورت «لایقتل» نیز بیان شده است.

۳- در آن صحیحه کلمه « والد» و « ولد» به کار رفته و مشخصاً از کلمات «اب» و «ابن» استفاده نشده است. ‌بنابرین‏ عنوان عامی بوده به گونه ای که با کمی توسعه می توان « والد» را شامل« مادر» و «ولد» را شامل « دختر» دانست.

۴-۱-۲- صحیحه حلبی

وعن علی عن ابیه، عن ابن ابی عمیر، عن حماد، عن الحلبی عن أبی عبدالله (ع) قال: سالته عن الرجل یقتل ابنه، ایقتل به ؟ قال: لا ورواه الشیخ ‌به اسنادِ عن علی بن ابراهیم والذی قبله ‌به اسنادِ عن الحسن بن محبوب مثله.

حلبی از امام صادق(ع) ‌در مورد مردی (پدری) پسرش را کشته است سوال می‌کند که آیا به خاطر قتل فرزندش کشته می شود؟ آن حضرت فرمود: خیر (الحر عاملی، ۱۳۹۱ هـ. ق، ج ۱۹، ص ۵۶)

در روایت لفظ «رجل» که ظاهراًً مراد از آن «پدر» می‌باشد، به کار رفته است.

مقتول مورد اشاره در روایت، پسر ابن است

۴-۱-۳- صحیحه دوم حلبی

محمدبن الحسن ‌به اسنادِ عن الحلبی بن سعید عن ابن ابی عمیرعن حماد، عن الحبی، عن ابی عبدالله قال، سالته عن الرجل یقتل ابنه، ایقتل به؟قال: لا، و ولایرث احد هما الاخر اذا قتله »

حلبی از امام صادق ‌در مورد مردی که پسرش را کشته است سوال می‌کند که آیا به خاطر قتل فرزندش کشته می شود؟حضرت فرمود: «خیر، هیچکدام از دیگری در صورتی که اورا بکشد، ارث نمی برد^[۹]»

اما دیوان کشور فرانسه در شرایط مختلفی که ویژگی مشترک آن، وحدت و یکی بودن تصادف است، کاربرد این قاعده را محدود ‌کرده‌است. اگر پرتاب، هم‌زمان با تصادف رخ دهد، زیان‌دیده، راننده محسوب می‌شود. زیرا در این حال دیگر تصادفات پی‌درپی رخ نداده است بلکه یک تصادف رخ داده است. نمونه آن، وقتی است که راننده پرتاب‌شده به هنگام تصادف با یک وسیله نقلیه دیگر برخورد کند ^[۲۱]یا با همان خودرویی که موجب پرتاب او شده برخورد کند یا هم‌زمان با تصادف اولیه و یا تقریباً هم‌‌زمان با آن با یک وسیله نقلیه دیگر برخورد کند.

برای ارزیابی یکی بودن تصادف، عامل زمان تعیین‌کننده است. از این رو آرای اخیر دیوان کشور، تقارن زمانی پرتاب و تصادف را برای انتساب سمت رانندگی به زیان‌دیده، ملاک قرار می‌دهند.^[۲۲]

اما پاسخ سؤالی که باقی می ماند این است که شخص مسئول کیست؟ این سؤال که آیا دارنده همان مالک است یا می توان شخصی را که بر وسیله نقلیه تسلط دارد یا متصدی آن است نیز مسئول شناخت؟ در حقوق فرانسه واژه ای وجود دارد به نام محافظ^[۲۳] شخصی است که اداره وکنترل شی را در دست دارد و در صورتی از شی و وسیله ای که در دست وتحت کنترل اوست خسارتی به بار آید بدون نیاز به اثبات تقصیر مسئول جبران آن خسارت است.^[۲۴]

در قانون ۵ ژوئیه ۱۹۸۵ فرانسه تصریحی در خصوص مسئولیت مالک وسیله نقلیه دیده نمی شود اما به نظر دکترین این کشور محافظ یا راننده به تناسب مورد مسئول است، اما مالک بودن اماره ای است برای مسئولیت.

بیمه اجباری وسایل نقلیه در استرالیا در چارچوب قانون حوادث وسایل‌ نقلیه مصوب ۱۹۸۶ میلادی عمل می‌کند. این قانون یک هدف عمده را دنبال می‌کند و آن‌ فراهم آوردن پوششی جامع برای افراد جامعه است که به موجب آن هزینه های ناشی از صدمات جانی یا فوت طرفین حادثه جبران شود. از نکات قابل تأمل در این قانون ایجاد یک نظام بیمه‌ای است که به واسطه آن تمامی‌ افراد درگیر در حادثه تحت پوشش قرار می‌گیرند، به طوری که رانندگان وسایل نقلیه، سرنشینان (حتی افراد خانواده)، عابران و هر شخصی که به واسطه برخورد یا تصادم با وسیله نقلیه دچار آسیب دیدگی یا صدمه جانی شده باشد از پوشش بیمه‌ای برخوردار خواهند بود.

بر این اساس تمام رانندگان (دارندگان وسایل نقلیه) ملزم به خرید بیمه‌ نامه‌اند. این نوع بیمه با مشارکت و همکاری نزدیک اداره راهنمایی و رانندگی اجرا می‌شود. این همکاری در چارچوب وظایفی است که دارندگان وسایل نقلیه به منظور برخورداری از پوشش بیمه‌ای به عهده دارند. اهم این وظایف را به شرح ذیل بیان می‌شود:

طبق قانون، هر وسیله نقلیه موتوری باید نزد اداره راهنمایی و رانندگی به ثبت‌ برسد. این ثبت باید همه ساله تمدید شود و هر‌گونه نقل و انتقال با اطلاع اداره‌ راهنمایی و رانندگی صورت گیرد. همراه با تمدید ثبت سالانه، مبلغی به عنوان عوارض پرداخت می‌شود و چون‌ مراجعه هر ساله اجباری است مبالغ حق بیمه نیز در کنار عوارض سالانه پرداخت شده و برگ رسیدی به همراه یک برچسب که بر روی آن مشخصات وسیله نقلیه و مدت بیمه‌ درج شده است دریافت می‌شود. این برچسب بر روی شیشه اتومبیل نصب و اطلاعات‌ مربوط در رایانه مرکزی ثبت می‌شود به طوری‌که دسترسی به آخرین اطلاعات ‌در مورد وسایل نقلیه امکان‌پذیر است.^[۲۵]

ثبت سالانه وسیله نقلیه و پرداخت عوارض و حق‌ بیمه عمد تا به وسیله پست یا شعب بانک‌ها صورت می‌گیرد. حق بیمه نیز بر اساس نوع‌ وسیله نقلیه و منطقه جغرافیایی تردد تعیین می‌شود و هر ساله قابل تغییر است.پلیس با کنترل برچسب روی شیشه اتومبیل و یا کسب اطلاعات لازم توسط رایانه از وضعیت بیمه‌ای وسیله نقلیه آگاهی می‌یابد و نداشتن پوشش بیمه‌ای جرایم‌ سنگینی را در بر خواهد داشت. در سیستم کامن لا برخی نویسندگان معتقدند علی رغم این که مسئولیت ناشی از حوادث رانندگی ظاهراًً مبتنی بر تقصیر است ولی در واقع به مسئولیت موضوعی نزدیکتر است.^[۲۶] همچنین در سیستم کامن لا مالک اتومبیل مسئول جبران خسارت ناشی از وسیله نقلیه خودش است اما در عین حال گاهی ممکن است راننده مسئول شناخته شود.^۲

در ایالات متحده آمریکا راننده اتومبیل در قبال داشتن وسیله نقلیه دارای مسئولیت عظیمی است و رانندگی یک امتیاز و مزیت محسوب می شود نه یک حق.در آمریکا هر ایالت به راننده این اجازه را می‌دهد که از جاده های عمومی استفاده کند، ‌به این شرط که راننده موافقت کند که به تمام قوانین ترافیک جاده ای احترام بگذارد. ‌بنابرین‏ اساس شایع ترین شکایت یک راننده و یا صاحب وسیله نقلیه ای که باعث تصادف شده است تحت نظریه ای از تقصیر است.

راننده سبب تصادف با رانندگی خطر آفرینش برای همه اقداماتش چه عمداً وچه سهواً در صورتی که به شخص ثالث آسیبی برساند یا به وسیله نقلیه دیگری خسارتی وارد آورد مسئول شناخته می شود، در بیشتر مواقع شخص زیان دیده نمی تواند ثابت کند که راننده مقصر در رانندگی بی احتیاطی ‌کرده‌است. بدین ترتیب در قانون آمریکا هنگامی راننده مرتکب عملی شود که باعث نقض قانون ترافیک جاده ای و تجاوز به حقوق عمومی مردم می شود شخص زیان دیده نیازی ندارد ثابت کند که راننده مرتکب تقصیر شده است.

در حقیقت می توان گفت که راننده با رانندگی در جاده های عمومی به طور خودکار خود را تسلیم قوانین جاده ای می‌کند و موافق است که خسارت های ناشی از رانندگی که بر دیگری وارد آورده است را بپردازد. در حقوق ایالات متحده، پراسر معتقد است: «هنگامی که تصادف علی رغم احتیاط های لازم و در شرایط غیرقابل پیش‌بینی واقع شود موجب مسئولیت نیست،‌بنابرین‏ اگر راننده اتومبیلی ناگهان دچار حمله قلبی، غش، شود وکنترل اتومبیل را از دست بدهد،مسئول تلقی نمی شود، چون در این حالت وی نه مرتکب خطای عمدی شده است و نه مرتکب بی احتیاطی،مگر آن که با اطلاع از بیماری یا خواب آلودگی و احتمال این که دچار حمله قلبی خواهد شد به راندن وسیله نقلیه مبادرت کند» .^[۲۷]

اما سئوالی که ایجاد می شود این است هنگامی راننده سبب تصادف اتومبیل شرکت را می راند یا هنگامی که وسیله نقلیه شخصی خودش را در زمانی از مأموریتش برای کارفرما یا متصدی بنگاه می راند آیا کارفرما مسئول است؟

به طور کلی و ‌بر اساس یک قاعده عام بر طبق قانون آمریکا کارفرما برای تمامی خسارات توسط اقدامات کارگر در قلمرو و محدوده وظایف ومأموریت شرکت مسئول خسارات می‌باشد. بر همین اساس و به طور مشابه شخصی که اتومبیلش را به دیگری قرض می‌دهد ممکن است بابت تمام خساراتی که توسط قرض کننده ایجاد می شود مسئول شناخته شود. ‌بنابرین‏ اگر مالک اتومبیل، ماشینش را به شخص ثالثی برای رانندگی بدهد در صورتی که او می دانسته راننده مبتدی است مالک اتومبیل دارای مسئولیت نامحدود خواهد بود.^[۲۸]

۲-۲-۱- تعریف مدیریت سود

مدیریت سود در ادبیات حسابداری از موضوعات نسبتاً تازه و مورد توجه مدیران است که از ابتدای قرن بیستم با انجام تحقیقات مختلفی توسط صاحب‌نظران این رشته در خارج از کشور مطرح شده است. هر یک از تحقیقات از ابعاد خاصی و با عبارات متفاوتی نظیر دستکاری سود، هموارسازی سود و در نهایت مدیریت سود به موضوع پرداخته‌اند (رخشان، ۱۳۷۷،ص ۳۰).

با بررسی‌های انجام شده در ادبیات دانشگاهی و حرفه‌ای، از مدیریت سود تا کنون تعریف واحدی صورت نپذیرفته است و از دیدگاه‌های مختلف تعاریف متعددی بیان شده که به چند مورد مهم اشاره می‌شود؛

طبق تعریف شیپر^[۲۶] مدیریت سود عبارت است از گزارشگری مالی جانبدارانه و همراه با سوء گیری که بر اساس آن مدیران از روی تعمد و با تصمیم قبلی، در فرایند تصمیم‌گیری مالی مداخله می‌‌کنند تا برخی منافع خاص را عاید خود سازند.

هیلی و واهلن تعریف زیر را از مدیریت سود ارائه کرده‌اند: «مدیریت سود زمانی اتفاق می‌افتد که مدیران از قضاوت‌های شخصی خود برای گزارشگری مالی استفاده می‌کنند و در نتیجه در ساختار مالی تغییراتی به وجود می‌آید. این تغییرات در گزارشگری مالی موجب گمراهی افراد ذینفع در باره‌ی عملکرد بنگاه اقتصادی می‌گردد و یا روی پیامدهای ناشی از قراردادهای واحد تجاری که به ارقام حسابداری گزارش شده وابسته است، اثر می‌گذارد» (هیلی و واهلن،^[۲۷] ۱۹۹۹).

از نظر اسکات (۱۹۹۷)، مدیریت سود انتخابی است که بر اساس سیاست‌های حسابداری شرکت صورت می‌پذیرد تا شرکت به برخی از اهداف خاص مدیریت دست یابد ( اسکات،^[۲۸] ۱۹۹۷).

از دیدگاه واتس^[۲۹] و زیمرمن^[۳۰] مدیریت سود یعنی اینکه مدیر آزادی عمل خود بر روی ارقام حسابداری را با فرض وجود یا عدم وجود محدودیت‌های موجود در این زمینه به کار گیرد.

گوردن و همکاران در سال ۱۹۹۶ نیز نوشتند: «اگر زمانی مدیران روش خاصی از روش‌های حسابداری را بر‌گزینند و نوسانات سودهای گزارش شده کاهش یابد، نتیجه هموار سازی یا مدیریت سود است. آن ها همچنین متذکر می‌شوند که مدیران در حدود قدرتشان که ناشی از آزادی عمل در چارچوب اصول و روش‌های پذیرفته شده حسابداری است می‌توانند:

الف) روی سود گزارش شده اثر گذارند.

ب) روی نرخ سود شرکت اثر گذارند (گوردن،^[۳۱] ۱۹۶۶).

دی‌گئورگ^[۳۲] و همکاران مدیریت سود را به عنوان نوعی دستکاری مصنوعی سود توسط مدیریت جهت حصول به سطح مورد انتظار سود برای بعضی تصمیمات خاصی (از جمله برآورد روند سودهای قبلی برای پیش‌بینی سودهای آتی) تعریف می‌کند. به نظر ایشان، در واقع انگیزه اصلی مدیریت سود، مدیریت تصور سرمایه‌گذاران ‌در مورد واحد تجاری است.

به طور کلی مدیریت سود به عنوان اقدامات آگاهانه به عمل آمده توسط مدیریت جهت رسیدن به اهداف خاصی در چارچوب رویه‌های حسابداری تعریف می‌شود. مدیریت نسبت به سایرین به اطلاعاتی دسترسی دارد که برای افراد دیگر قابل دسترسی نیست. در صورتی که مدیران با بهره گرفتن از مدیریت سود قصد انتقال اطلاعاتی را داشته باشند که معرف واقعیات و ارزش واقعی واحد تجاری باشد، نمی‌توان ایرادی برآن وارد دانست، اما نگرانی زمانی ایجاد می‌شود که هدف مدیران از مدیریت سود به عنوان عاملی برای گمراهی استفاده کنندگان از اطلاعات مربوط به عملکرد شرکت باشد.

مدیریت در انتخاب برخی از رویه‌های حسابداری اختیار عمل دارند. طبیعی است انتظار داشته باشیم که مدیران روش‌هایی را انتخاب می‌کنند که منافع و مطلوبیت آن ها را حداکثر کند و یا باعث افزایش ارزش سهام شرکت شود.در مدیریت سود دو رویکرد قابل تصور است، که عبارتند از:

۱) کنترل اقلام تعهدی و

۲)انتخاب رویه‌های حسابداری تعهدی می‌باشد.

لازم به یادآوری است که منظور از اقلام تعهدی (معوقات) اختلاف بین سود و وجوه نقد حاصل از عملیات می‌باشد. اقلام تعهدی از دو بخش اقلام تعهدی اختیاری و اقلام تعهدی غیر اختیاری تشکیل یافته است. در حالی که اقلام تعهدی غیر اختیاری به واسطه مقررات، سازمان‌ها و عوامل خارجی محدود هستند، اقلام تعهدی اختیاری، قابل اعمال نظر توسط مدیریت هستند. ‌بنابرین‏ جزء اختیاری اقلام تعهدی به عنوان شاخصی در جهت کشف مدیریت سود در واحدهای تجاری، در مطالعات حسابداری به کار گرفته شده است.

نخست رویکرد اقلام تعهدی را مورد بررسی قرار می‌دهیم. اقلام تعهدی عبارت است از برخی از درآمدها و هزینه ها که در صورت سود و زیان آورده می‌شوند ولی در صورت جریان وجوه نقد نشان داده نمی‌شود. اقلام تعهدی خود به دو دسته اقلام تعهدی اختیاری و غیراختیاری قابل تقسیم می‌باشند. اقلام تعهدی اختیاری عبارت از اقلام تعهدی که مدیریت می‌تواند کنترل‌هایی را روی آن ها اعمال نماید. برای شرح این‌ که این اقلام چگونه ممکن است در مدیریت سود مورد استفاده قرار گیرند از رابطه ذیل استفاده می‌کنیم: سود خالص = جریان وجه نقد ناشی از عملیات + (-) خالص اقلام تعهدی رابطه فوق می‌تواند ‌به این صورت نیز ارائه شود:

سود خالص = جریان وجه نقد ناشی از عملیات + (-) خالص اقلام تعهدی غیر اختیاری + (-) خالص اقلام تعهدی اختیاری

هزینه های استهلاک: هزینه استهلاک سالانه از روش استهلاک شرکت و برآورد آن از عمر مفید منتج شده است. طبق این روش، هزینه استهلاک یک قلم تعهدی غیراختیاری است.

افزایش در خالص حسابهای دریافتنی: فرض کنید که این افزایش ناشی از کاهش ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول است که در اثر کسری برآورد ذخیره نسبت به سال‌های قبل ایجاد شده است. این قلم تعهدی اختیاری است چون مدیریت قدرت مانور زیادی بر روی مقدار آن دارد. دلایل دیگر برای این افزایش می‌تواند شامل خط‌مشی‌های اعتباری فراوان شرکت، باز گذاشتن دفاتر بعد از سال مالی و یا افزایش در حجم داد و ستد شرکت باشد. دو مورد اولی از این اقلام، تعهدی اختیاری و مورد سوم، غیر اختیاری می‌باشد.

‌بنابرین‏، دلایل متعددی ‌در مورد افزایش حسابهای دریافتنی می‌‌تواند وجود داشته باشد. یک محقق که صرفا به دنبال دست یافتن به صورت‌های مالی قابل مقایسه می‌باشد، بعید است که دلیل یا دلایل خاص این افزایش را دریابد و یا این‌که پی ببرد که این افزایش اختیاری یا غیراختیاری و یا در اثر هر دو قلم اختیاری و غیر اختیاری می‌باشد. علی‌رغم این موضوع، روشن است که مدیری که می‌خواهد سود خالص گزارش شده را از طریق افزایش اقلام تعهدی حسابهای دریافتنی افزایش دهد، ابزارهای زیادی در دسترس دارد.

افزایش موجودی: فرض کنید که این افزایش ناشی از تولید موجودی طی دوره باشد که در اثر ظرفیت اضافی تولید ایجاد شده است. دلیل آن این است که هزینه های سربار ثابت را در بهای موجودی‌ها منظور کنیم به جای این‌که آن‌ ها را جزء هزینه های دوره تحت عنوان انحراف ظرفیت نامطلوب ارائه نماییم.