گرایش : خصوصی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد (. M. A)
گرایش: حقوق خصوصی
عنوان :
راهکارهای حقوقی افزایش بهره وری نهاد وقف
استاد راهنما :
دکتر علیرضا انتظاری
استاد مشاور:
دکتر سید مهدی جلالی
فهرست مطالب
چکیده۱
مقدمه۲
۱ ـ بیان مسئله۲
۲ ـ اهمیت تحقیق.۵
۳ ـ پیشینه تحقیق ۵
۴ ـ اهداف تحقیق.۶
۵ ـ سوال های تحقیق.۶
۶ ـ فرضیه های تحقیق.۷
فصل اول : کلیات و مفاهیم۹
مبحث اول : مفهوم وقف و اقسام آن.۱۰
گفتار اول : مفهوم وقف۱۰
گفتار دوم : اقسام وقف .۱۹
بند اول : وقف عام ۱۹
بند دوم : وقف خاص .۲۰
مبحث دوم : تاریخچه وقف ۲۱
گفتار اول : تاریخچه وقف قبل از اسلام .۲۱
گفتار دوم : تاریخچه وقف بعد از اسلام۲۴
مبحث سوم : ارکان وقف.۲۷
گفتار اول : واقف.۲۷
گفتار دوم : موقوف علیه.۳۰
گفتار سوم : مال موقوفه۴۸
فصل دوم : موانع و چالشهای بهره وری مطلوب از وقف.۵۶
مبحث اول : موانع فرهنگی۵۷
گفتار اول : تصورات غلط از وقف.۵۷
گفتار دوم : فقدان مدیریت فرهنگی.۵۷
مبحث دوم : موانع اجرائی ۵۸
گفتار اول : ضعف در سیستم اطلاع رسانی۵۸
گفتار دوم : دخالت دولت و محدویت قانونی وقف.۶۰
گفتار سوم : عدم توجه به اهمیت وقف ۶۱
گفتار چهارم : آسیب ها در مدیریت وقف.۶۲
فصل سوم : راهکارهای مربوط به آثار وقف .۶۴
مبحث اول : توجه به مصالح عمومی۶۵
گفتار اول : مبارزه با عوامل رکود وقف۶۵
گفتار دوم : تبلیغات صحیح و مستمر.۷۰
گفتار سوم : حمایت قانونی از اوقاف ۷۳
گفتار چهارم : ابدال و استبدال در وقف ۷۶
گفتار پنجم : صرف عواید موقوفه در بریات عمومی۸۰
مبحث دوم : راهکارهای نوین در بهره وری موقوفات ۸۲
گفتار اول : سرمایه گذاری در وقف ۸۲
بند اول : امکان سرمایه گذاری در موقوفات۸۲
بند دوم : کارکردهای سرمایه گذاری در وقف.۹۸
مبحث سوم : روش های جدید سرمایه گذاری برای بهره وری وقف ۱۱۰
گفتار اول : روش مضاربه و مشارکت. ۱۱۰
گفتار دوم : مشارکت صنعتی ۱۱۲
گفتار سوم : مشارکت به شرط تملیک ۱۱۳
گفتار چهارم : مشارکت متناقصه۱۱۵
نتیجه گیری. ۱۱۷
فهرست منابع و مآخذ .۱۱۹
چکیده
سنت وقف که از پیشینه تاریخی عمیقی در ایران برخوردار است و در طول ساهای متمادی علی الخصوص پس از اسلام منشا اثرات بسیار ارزشمندی در عرصه اجتماع بوده است ، امروزه با نابسامانیهایی همچون عدم هماهنگی با اقتصاد توسعه یافته امروز ، حاکمیت مدیریت سنتی و در نتیجه عدم اثربخشی و کارائی موقوفات روبروست .
انجام این مهم مستلزم اموری همچون بازنگری در تعریف وقف و افزایش حوزه اموال و نیز جواز وقف پول و استفاده از ابزار اوراق مشارکت برای احیای موقوفات و ایجاد ضمانت اجراهای موثر برای قوانین موجود و رفع خلاهای قانونی می باشد .
در این تحقیق به دنبال ارائه راهکارهایی برای حل این مشکل و برخورد ریشه ای با این مسئله است .
کلید واژگان : وقف ـ موقوفات ـ مشارکت ـ اوراق وقف ـ منفعت
مقدمه
۱ ـ بیان مسئله
انسان همیشه در طریق تکامل مادی و معنوی است و در این راه میزان علائق و دلبستگی ها و آرزوهای او رو به فزونی است . یکی از خواسته های بشر میل به ادامه زندگی . دیر زیستن است که چون این خواسته با توجه به عمر محدود امکان پذیر نیست ؛ لذا از دیرباز انسانها بر آن شدند که به هر نحو شده آثار وجودی خود را جاودانه سازند . میل به اختراع و اکتشاف و تفحص در علوم و پدید آوردن آثار علمی و از جمله تالیفات و تصنیفات از این مقوله است .
یکی از راههای برگزیده شده ، اختصاص دادن قسمتی از اموال به مصارف عمومی یا خاص است تا هنگام انتافاع مردم از آنها یاد بانیان در اذهان تجدید شود . ماده ۵۵ قانون مدنی در مقام تعریف وقف می گوید : « وقف عبارت است از این که عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود » و این تعریف حدودا همان است که فقهای امامیه گفته اند . بنابراین وقف ، مجموعه ای از اموال که به هدف خاص و نیکی اختصاص یافته و به صورت یک نهاد حقوقی برای رسیدن به هدف واقف ایجاد شده است . سازمانی که دارای ارکان مدیریت همچون متولی و ناظر می باشد . این شخص اعتباری نه به وقف وابسته است و نه به متولی و نه به موقوف علیهم ، بلکه خود یک سازمان حقوقی است که دارای حساب بانکی مستقل و بوجه خاص و جداگانه است و مدیری به نام متولی آن را اداره می کند و دارای وقفنامه است که به منزله اساسنامه این شخصیت می باشد . سازمان حقوقی مزبور در واقع پاره ای از اموال است که از دارائی واقف جدا گشته و خود اصالت و استقلال یافته است .
سنت حسنه وقف که از پیشینه تاریخی عمیقی در ایران برخوردار است و در طول سالیان متمادی ـ به ویژه پس از اسلام ـ منشا اثرات بسیار ارزشمند فرهنگی ، آموزشی ، دینی و . در عرصه اجتماع بوده است ، امروزه با نابسامانیهای بسیاری همچون عدم تناسب حجم دارائی ها با منافع حاصل از آنها ، عدم هماهنگی با اقتصاد توسعه یافته روز ، حاکمیت مدیریت سنتی و در نتیجه عدم اثر بخشی و کارائی موقوفات است روبروست .
در این تحقیق به دنبال ارائه راهکارهایی هستیم که بتوانیم از طریق حقوقی به بهره وری نهاد وقف کمک کنیم . مثلا در مواردی که وقف از حیز انتفاع خارج شده یا بهره وری خود را از دست داده است ؛ اتکاء بر قواعد عسر و حرج بسیار مفید خواهد بود . ماده ۱۴ آیین نامه اجرائی قانون ابطال اسناد فروش موقوفه مصوب ۳ / ۲ / ۱۳۷۴ مقرر می دارد : « در مواردی که جهت مورد نظر واقف تغییر یافته باشد ؛ به صورت اصلی بازگردانده می شود ، مگر اینکه بازگرداندن آن به وضع اول موجب عسر و حرج و قلت درآمد و امثال آن باشد که در این صورت ابقای آن به صورت فعلی با اجازه ولی فقیه یا نماینده ایشان در سازمان اوقاف و امور خیریه بلا اشکال خواهد بود . »
همچنین یکی از مهمترین راهکارهای افزایش بهره وری نهاد وقف جاری کردن عرف در مواردی است که واقف در شیوه اداره وقف ساکت بوده یا در حال حاضر به مصلحت و عقلایی نیست . با این وصف در مواردی که واقف شیوه خاصی برای اداره وقف تعیین نکرده است ، عرف و قوانین تفسیری جانشین اراده واقف می شود . همچنین در مورد نحوه صرف مخارج و عواید وقف است ؛ و اینکه آیا می توان با توجه به شرایط روز و در جهت مصالح دولت و امت اسلامی و با ملحوظ نگهداشتن نیت اصلی واقف و در جهت هماهنگی با سایر برنامه های مدون و جاری دولت در کاربرد نظرات واقف تغییر به عمل آورد و ایا می توان در نحوه پیاده کردن و شیوه کاربرد نظر واقف تغییراتی داد و آیا می توان با تغییرات جزئی در نحوه استفاده از درآمد موقوفات موجود ، از این درآمدها در جهت شناسایی موقوفات ناشناخته استفاده نمود و آیا می توان با تغییراتی در نحوه کاربرد درآمدهای حاصل از موقوفات و به ویژه موقوفات متصرفی سازمان اوقاف مبالغی صرف هزینه های پرسنلی و اداری کارکنان نمود . البته پاسخ اکثر مراجع به این پرسش عموما حاکی از عدم جواز تغییر در مصارف است .
یکی دیگر از چالشهای وقف که باعث کاهش بهره وری آن شده این است که در قوانین کشور و علی الخصوص در سازمان اوقاف و امور خیریه تا حدی در جهت حذف وقف خاص قدم برداشته شده و به وقف عام اهمیت بیشتری می دهند در حالی که وقف خاص در مشروعیت همانند وقف عام است و اگر هدف وقف عام احسان است ، وقف خاص احسان و صله رحم می باشد .
همچنین مسائلی دیگری نیز در حوزه وقف وجود دارد که با ارائه راهکارهای حقوقی مناسب می توان به افزایش بهرهوری آن کمک نمود به عنوان مثال می توان با بازنگری در تعریف وقف ، حوزه اموال قابل وقف را افزایش داد . همچنین عدم صحت وقف پول بازنگری گشته و از طریق ترویج آن ، صندوق هایی به نام صندوق وجوه وقفی جهت رفع مشکل نقدینگی موقوفات و احیاء آنها ایجاد گردد . همچنین مبنای حفظ اصالت وقف و تحقق شرط ماندگاری ، به حفظ ارزش اقتصادی و انتفاعی به جای حفظ صورت فیزیکی انتقال یابد . و بالاخره ضمن ایجاد ضمانت اجرائی برای قوانین موجود ، خلاهای قانونی مرتفع گشته و امکان سوء استفاده یا عدم اجرای قوانین سلب گردد . که در این تحقیق به فراخور بحث به این مسائل و دیگر مسائل راجع به وقف خواهیم پرداخت .
۲ ـ اهمیت تحقیق
با توجه به اهمیت نهاد وقف در جامعه و از طرفی با عنایت به اینکه تالیفات فقهی و حقوقی کمتر به بحث بهره وری وقف پرداخته اند اهمیت این موضوع روشن می شود .
۳ ـ پیشینه تحقیق
در رابطه با بحث راهکارهای حقوقی افزایش بهره وری وقف تا کنون تحقیق مستقلی صورت نگرفته است و لیکن موارد ذیل را می توان به عنوان سوابق این بحث ذکر کرد :
۱ ـ احمد بیگی ، سعید ، نقل و انتقال اموال موقوفه و بررسی قوانین ناظر بر آن ، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی ، ۱۳۸۵
۲ ـ ضیغم زاده ، مجید ، اداره موقوفه و شخصیت حقوقی آن ، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه اصفهان ، ۱۳۷۸
۳ ـ کاهه ، مهدی ، بررسی فقهی و حقوقی وقف ، پایان نامه کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی ، ۱۳۸۲
۴ ـ درجی ، حسن ، تغییر وضعیت موقوفات ، پایان نامه کارشناسی ارشد فقه و اصول ، مشهد ، ۱۳۸۹
۵ ـ پیرقلی ، ابراهیم ، فروش اموال موقوفه ، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی ، ۱۳۸۱
۶ ـ ایرانپور ، سحر ، قبض در فقه از نظر فقه و حقوق ، کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه پیام نور مرکز تهران ، ۱۳۸۸
۷ ـ یاقوتی ، ختام ، احکام وقف و مبانی آن از دیدگاه مذاهب خمسه و قانون مدنی ، پایان نامه کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی ، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد ، ۱۳۸۱
۴ ـ اهداف تحقیق
۱- شناخت نهاد وقف و تبیین موانع و تنگناهای موجود در این رابطه .
۲- شناخت حقوق موقوفه
۳- ترویج و گسترش استفاده از نهاد وقف در جامعه و اتخاذ تدابیر لازم برای بهداشت حقوقی در این نهاد .
۵ ـ سوال های تحقیق
و سوالاتی که در این تحقیق به دنبال پاسخگویی به آنها هستیم عبارتند از :
۵ ـ ۱ ـ سوال اصلی
بطور کلی آیا وقف می تواند در جامعه کنونی موجودیت خود را حفظ کند ؟
۵ ـ ۲ ـ سوالات فرعی
۱ ـ مهمترین مانع بهره وری نهاد وقف چیست ؟
۲ ـ با توجه به تعریف وقف ، اساسی ترین راهکار حقوقی افزایش بهره وری نهاد وقف چیست ؟
۳ ـ مهمترین راهکارهای بهبود بهره وری وقف کدام است ؟
۶ ـ فرضیه های تحقیق
۶ ـ ۱ ـ فرضیه اصلی
بله ؛ نهاد وقف اگر بتواند خود را با تغییر و تحولات روز تطبیق دهد می تواند نقش اقتصادی و اجتماعی بهتری ایفاء نماید .
۶ ـ ۲ ـ فرضیه های فرعی
۱ ـ حبس عین و اصل عدم فروش ، مانع انتفاع از موقوفات و بهره وری آن بر اساس مقتضیات زمان است .
۲ ـ با لحـاظ تحـولات اقـتصادی و اینکه امـروزه در عرصههای اقتـصادی ، مـال معـانی بسـیار گسـتردهتر از آنچه پیـش از این میدانسـتیم یافته است با چنین هدفی می توان اذعان داشت تحدید وقف به اعیان قابل بازنگری است .
مان
