دانشکده : حقوق
برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده و استاد راهنما در سایت درج نمی شود
(در فایل دانلودی نام نویسنده و استاد راهنما موجود است)
چکیده
عقود اذنی گروهی از قرارداد ها ست که در سطح جامعه ، روزانه به طور وسیعی مورد استفاده قرار می گیرد . از این رو شناخت ماهیت وآثار آنها امری ضروری می باشد .در باره ماهیت این دسته از اعمال حقوقی برخی از صاحب نظران اساسا اطلاق عقد بر آنها را به دلیل عدم ثبات و برخی دیگر به دلیل تعهد آور نبودن از زمره عقود خارج دانسته واطلاق عقد بر آن را نوعی تسامح انگاشته اند ، این در حالی است که عده ای لزوم را جز ماهیت عقد ندانسته وعقد را عهد انشائی برگشت ناپذیر می دانند .
از جمله مصادیق عقود اذنی : عقد ودیعه ،عاریه ،وکالت ،مضاربه، شرکت بوده و آثار مشترک این عقود صرفا اذن ،نیابت و امانت است لذا اگر تعهدی از این عقود ناشی شود جنبه فرعی دارد .
از ویژگی های مشترک این عقود غیرمعاوضی (مجانی) و غیرتشریفاتی (رضائی) بودن آنهاست .عقود اذنی ماهیتا عقدی جایز بوده که با سفه ،جنون ،فوت هریک از طرفین وانقضاء مدت عقد ویا انجام موضوع عقد یا توافق طرفین منحل می شود. در حالیکه در حقوق مصر عقد عاریه و ودیعه از عقود لازم بوده و جز با فوت ،توافق طرفین ،انقضاء مدت عقد ویا انجام موضوع عقد قابل انحلال نمی باشد ، بنا بر این سفه وجنون از جمله موارد فسخ این عقود محسوب نمی شود . علاوه بر این در قانون مدنی مصر چنانچه متعاقدین بربقای عقد بعد از فوت یکی از طرفین توافق کنند ،عقد یاد شده پس از فوت نیز به قوت خود باقی خواهد بود .
کلمات کلیدی :
عقود اذنی ،آثار مشترک ، امانت ،نیابت ،اذن،ودیعه ، عاریه ، وکالت ، مضاربه ، مصر
عنوان
فهرست صفحه
۱: مقدمه وکلیات طرح تحقیق
مقدمه
۱-۱- شرح وتبین مساله پژوهش . ۱
۱-۲ -اهمیت وضرورت تحقیق .۳
۱-۳-اهداف تحقیق وکاربردها ۴
۱-۴-فرضیه ها . ۴
۱-۵ -پشینه تحقیق . ۵
۱-۶- روش تحقیق 6
۷-۱-سامانه تحقیق . ۶
۲: مفهوم ، ماهیت ومصادیق عقود اذنی
طرح بحث
۲-۱- عقود اذنی
2-1-1- مفهوم عقد اذنی.۱۰
۲-۱-۱-۱- نقد فقها بر وجود عقود اذنی ۱۵
۲-۲-ماهیت عقود اذنی
۲ -2- 1 : عقد بودن ۱۹
۲ -2-2- لزوم یا جواز عقود اذنی .۲۶
2 -2-3- اوصاف و ویژگی های عقود اذنی .۲۸
2 -2-3-1- رضائی بودن .۲۸
2-2-3-2- غیر معوض بودن .۳۰
2 -2-4- ماهیت فقهی حقوقی عقد اذنی ۳۰
۲-۳- مصادیق عقود اذنی در حقوق ایران و مصر .۳۱
2 -3- 1-بررسی مصادیق موجود در قانون مدنی ایران ومصر .32
2-3-1-1- عقد وکالت ۳۳
2-3-1-2- عقد عاریه .۴۰
2-3-1-3- عقد ودیعه .۴۴
2-3-1-4- عقد مضاربه ۴۸
2-3-1-5- عقد شرکت .۵۰
۳: آثار مشترک به اعتبار مقتضای ذات
طرح بحث
۳-۱ – اذن ۵۶
3-1-1- مفهوم اذن .۵۶
۳-۱-۱-۱- اذن در لغت ۵۶
۳-۱-۱-۲- اذن در اصطلاح ۵۹
۳ -1-2- مطالعه تطبیقی اذن .۶۲
۳ -1-3- شرایط موضوع اذن .۶۵
3-1-3-1 – ضرورت وجود موضوع اذن ۶۵
3-1-3-2- معلوم و معین بودن مورد اذن .۶۵
3-1-3-3 – مبهم نبودن موضوع اذن .۶۹
۳-۱-۴ – اذن ناشى از عقد و ایقاع .۷۲
3-1-4-1- اذن ناشی از ایقاع ۷۴
3-1-4-2- اذن ناشی از عقد ۷۵
۳-۱-۵- ملاک وجود اذن در جواز تصرف ۷۶
۳-۱-۶- تاثیر اذن در عقود اذنیه.۷۷
3-1-6-1- تاثیر اذن در عقد عاریه .۸۰
3-1-6-2- تاثیر اذن در عقد وکالت ۸۲
3-1-6-3- اثر اذن در عقد ودیعه ۸۴
۳-۲- ربط عقود اذنی با امانت :86
۳ -2-1- مفهوم امانت .۸۷
۳ -2-1-1- امانت مالکی .۸۸
۳-۲-۱-۱-۱- امانت مالکی به معنای عام .۹۰
۳-۲-۱-۱-۲- امانت مالکی به معنای خاص .۹۱
۳ -2-2 – اثر امانت در عقد ودیعه درحقوق ایران ومصر ۹۱
۳ -2-3- نقش امانت مالکی در رفع ضمان ۹۳
۳ -2-4- ید امانی وید ضمانی ۹۳
۳ -2-5 – تجاوز وتفریط از حدود اذن در عقد ودیعه وتاثیر آن در ضمان ۹۴
3-2-6- ملاک تعدى و تفریط.۹۶
۳ -۲-۷- تعدى و تفریط در قوانین ایران ومصر .۹۷
۳-۲-۸- شک در تحقق عنوان تعدى و تفریط ۹۹
۳ -۲-۹- ضمان در عقود اذنی ۱۰۱
۳-۳- تاثیر نیابت در عقود اذنیه
3-3-1 – اثر نیابت در عقد وکالت ۱۰۴
3 -3-2- نیابت در وکالت در قانون مصر .106
۴ :آثار مشترک به اقتضای اطلاق
طرح بحث
۴-۱- اثر امانت در دیگر مصادیق عقود اذنی ۱۱۰
4-1-1 امانت در عقد وکالت در حقوق ایران ومصر .۱۱۰
4-1-2- ید امانی مستعیر ۱۱۴
۴-۲ – تاثیر نیابت به اقتضای اطلاق در سایر عقود اذنی .۱۱۷
4-2- 1- اثر نیابت در عقد ودیعه .۱۱۷
4-2-2- اثر نیابت در عقد عاریه ۱۱۹
نتیجه گیری ۱۲۰
منابع .۱۲۲
مقدمه
عقوداذنی بخش مهمی ازاعمال حقوقی هستندکه درسطح گسترده ای ازروابط اجتماعی مورداستفاده قرار می گیرند. شناخت ماهیت این عقود و بررسی اختلاف نظرهای موجود در مورد ماهیت آنها، با توجه به استفاده وسیع ازاین عقودضروری به نظرمیرسد؛زیرا احکام وآثارحقوقی این اعمال ارتباط مستقیم با ماهیت آنهادارد. اختلاف نظردرموردماهیت عقوداذنیه ناشی ازوجوددیدگاههای مختلف درموردماهیت عقداست وازسوی دیگر،شباهت این عقودبه اذن است . گذشتگان هرگز مرجعی جامع برای اذن واذنیات تهیه ندیده اند ،باکمال تاسف باید گفت در این زمینه اجتهاد نکرده اند و به نقل اقوال وگاه اظهار نظر مستعجل وبی دلیل قناعت کرده اند تا آنجا که از عقود اذنی تعریفی نداشته اند و موضوع آنها را منقح نساخته اند لذا به همین دلیل مصادیق مشتبه بسیار در زمینه عقود اذنیه برجانهاده اند که حل نشده است
همانطور که بیان شد عقود اذنی ومباحث مربوط به آن همانند سایر اعمال حقوقی دارای پشینه فقهی می باشد که مسلماً احکام صادره ،قوانین ماهوی ما علی الخصوص قانون مدنی ، منبعث از فقه ومباحث آن است .عقود مذکور از نظر کاربرد واهمیت دارای جایگاه مهمی در حقوق و روابط بین افراد است .چنانچه که اگر بگویم حدود یک سوم عقود منعقده بین طرفین در عصر حاضر داخل در این دسته از عقود است مبالغه نکرده ایم .لذا ضرورت تحقیق در خصوص آثار این عقود احساس می گردد که این امر میسر نیست مگر آنکه بدواً شناختی نسبت به عقد اذنی پیداکرده باشیم .
در میان فقیهان امامیه شیخ انصاری و محقق نائینی از کسانی هستند که عقود اذنی را تخصصا از قلمرو عقود خارج ساخته واطلاق عقد بر آنها را نوعی تسامح پنداشته اند ، در عالم حقوق اکثر حقوقدانان واز جمله نویسندگان قانون مدنی برعقد بودن اعمال حقوقی چون وکالت ،ودیعه ,عاریه تاکید ورزیده اند .درخصوص مصادیق این عقود توافق حاصل نگردیده است .به همین دلیل برخی عقود اذنی چون وکالت را با نظر به اثر اصلی آن عهدی دانسته اند . برخی لزوم را ازاجزای ماهیت عقد دانسته اند و بر آن اساس عقوداذنی که التزامی درپی ندارند راعقد ندانسته وماهیت آنهارابه نهادحقوقی اذن شبیه تر میدانند . درمقابل،کسانیکه لزوم رادرماهیتعقدمعتبرنمیدانند وعقدراعهدانشایی برگشت پذیرمیدانند،برای عقوداذنی ماهیت عقدی قائلند. در حقوق مصر نیز عقد وکالت از جمله عقود اذنی بوده لیکن عقد ودیعه وعاریه از جمله عقود لازم است .
حال با امعان نظر به مطالب صدر الذکر در این تحقیق سعی بر آن شده که باروش تحلیلی به بررسی آثار مشترک عقود اذنی در حقوق ایران ومصر ومسائل مرتبط با موضوع بپردازیم .بدین جهت فصل اول ودوم از متن به کلیات وشناخت مفاهیم وماهیت اختصاص یافته است وفصل سوم به بررسی آثار مشترک این عقود به اعتبار ذات می پردازیم که با توجه به پژوهش های انجام شده اثر مستقیم وبی واسطه مصادیق عقود اذنی ایجاد اذن است نه تعهد والتزام در نتیجه اجرای اذن بوجود می آید . بهمین دلیل مصادیق تعریف شده هرسه عقد جایز است و دو طرف را به نگاهداری پیمان خویش پایبند نمی کند .اصطلاح عقود اذنی که درمیان فقها متاخر امامیه شهرت یافته ،عنوان مناسبی برای بیان این خصوصیت مشترک است .پس در عقود اذنی هم اذن وجود دارد که مباحث آن را کسی مدون نکرده وطبعاً منقح هم نشده است. نیابت نیز اثر مشترک دیگری است که در همه آنها به چشم می خورد چراکه مودع به امین نیابت می دهد تامورد ودیعه را برای مالک نگاه دارد ،مستعیر هم نیابت پیدا کرده است تا به سود خود از آن بهره برداری کند .اما از آنجائیکه دراین دو عقد ،نیابت جنبه فرعی وچهره خاص دارد وهدف ومقتضای اصلی ، امر دیگری است اثر مشترک نیابت در این دو عقد را درفصل چهارم واثر نیابت درعقد وکالت را بلحاظ اینکه مقتضای ذات است و اساس وکالت بر پایه اعطای نیابت گذاشته شده است ونهادی برای تحقق نمایندگی قراردادی بشمار می آید در فصل سوم مورد پژوهش قرار می دهیم . واما امانت وصف مشترک دیگری است که دراین وصف ودیعه اصالت دارد ،که درآن مستودع امین قرار می گیرد تا از مال مورد ودیعه حفاظت کند .بهمین جهت نیز ودیعه را امانت بمعنی خاص نامیده اند .با وجود این جای تردید نیست که مستعیر و وکیل نیز امین مالک هستند وهمه احکام مربوط به امانت درباره آنها اجرا می شود لیکن با عنایت به اینکه امانت جز ذات عقد ودیعه است درفصل سوم واثر امانت در دو عقد دیگر را در فصل چهارم که اختصاص به بررسی آثار مشترک عقود اذنی به اعتبار مقتضای اطلاق دارد ، قرار خواهیم داد .درخاتمه نیز نتایج بحث مورد نظر ارائه که امیداست مفید فایده واقع شود .
کلیات طرحتحقیق
1 -1 شرح وتبین مساله پژوهش
مصادیقی از عقود اذنی که در خصوص آن اتفاق نظر بر اذنی بودن وجود دارد سه عقد ودیعه ،عاریه ، وکالت می باشد که نتیجتا ناگزیر برای شناخت این عقود بایستی ماهیت ومصادیق عقد اذنی را بررسی کرده وسپس به بررسی آثار آن بپردازیم . به عبارت بهتر برای شناخت مکفی ماهیت عقود اذنی بررسی مصادیق این عقود که دراذنی بودن آن اختلافی نیست لازم بوده تا ازاین طریق به قاعده کلی دست یافته و براین اساس عقود نامعینی را که ظاهر بر اذنی بودن آن هاست شناسائی وآثار مشترک عقود اذنی را در آن عقود مورد بررسی قرار دهیم. لذا تعیین آثار جهت مشخص شدن تکلیف طرفین الزامی است . واما عقود اذنی دارای دو اثر است :1- آثار اختصاصی که مختص هرعقد می باشد ۲- آثار مشترک عقود اذنی است که هدف اصلی این تحقیق می باشد . همانطور که گفته شد این عقود دراصل شامل سه عقد عاریه ،ودیعه،وکالت بوده که آثار مشترک آن در برسی تطبیقی حقوق ایران ومصر اعطای اذن، غیرمعاوضی بودن(مجانی) غیرتشریفاتی (رضائی)،نیابتی وامانی بودن می باشد واما از تفاوت های آن این است که عقود مذکور درحقوق ایران از عقود جایز وبا سفه ،جنون ،فوت هریک از طرفین وانقضاء مدت عقد ویا انجام موضوع عقد یا توافق طرفین منحل شده درحالیکه عقد عاریه و ودیعه در حقوق مصر از عقود لازم بوده وعلل انحلال عقد جایز: فوت ،توافق طرفین ،انقضاء مدت عقد ویا انجام موضوع عقد می باشد لذا سفه وجنون از جمله موارد فسخ عقد جایز نمی باشد از طرفی در قانون مدنی مصر در صورتیکه طرفین توافق بر اعتبار عقد بعد از فوت یکی از طرفین نماید ،عقد پس از فوت نیز به قوت خود باقی است .
اذن به عنوان یک اثر حقوقی تنها به اراده اذن دهنده قابل تحقق است بنابراین از لحاظ اصول حقوقی ،اذن به عنوان یک عمل حقوقی باید در زمره ایقاعات به شمار آید ولی با بررسی مواد قانون مدنی ملاحظه می شود که قانونگذار پاره ای از قرادادها را اذنی شمرده وآثار خاص اذنی بودن را برآن بار نموده است وحتی در بعضی موارد بر عقد بودن آنها اصرار ورزیده است [۱]. به هرحال با وضع موجود قانون مدنی ،پذیرش عقد اذنی امری اجتناب ناپذیر است .
۱-۲ -اهمیت وضرورت تحقیق :
بدون تردید گسترش روابط تجاری موجب ایجاد تنوع در تنظیم عقود می گردد ،لذا احاطه به تمامی انواع عقود واحکام آن به راحتی امکان پذیر نمی باشد .ازاین رو برای سهولت دسترسی به انواع وآثار عقود گریزی نیست مگراینکه عقود را در گونه های مختلف تقسیم و به بررسی دقیق آثار آن بپردازیم تا از این طریق قواعد پراکنده به نحو شایسته انتظام یافته ودر تدوین واصلاح قوانین مفید فایده واقع شود .حال از آنجائیکه عقود اذنی بخش مهمی از اعمال حقوقی هستند که در سطح گسترده ای از روابط اجتماعی مورد استفاده قرار می گیرند لذا شناخت آثار این عقود ضروری به نظر می رسد زیرا آثار حقوقی این اعمال ، ارتباط مستقیم با ماهیت آن ها دارد . از طرفی شباهت این عقود به اذن بسیار است ، لذا در این رساله نه تنها به بررسی ماهیت ومصادیق عقود اذنی می پردازیم بلکه مطالعه تطبیقی آثار مشترک عقوداذنی در قانون مدنی ایران ومصر که منجر به تشخیص تفاوت این عقود در دو کشور می گردد از اهداف این تحقیق می باشد . علیهذا با عنایت به مراتب فوق وبا امعان نظر به اینکه عقود اذنی ، مبتنی بر حقوق خصوصی و متاثر از قواعد شرع است و توجهاً به قلّت منابع مرتبط با بحث مورد نظر و با التفات به ارتباط پایان نامه با منابع عربی وکتب حوزوی وعدم وجود منابع مکفی فارسی ، موضوع حاضر نوعاً خاص و واجد جنبه نوآوری نیز می باشد.
۱-۳ -اهداف تحقیق وکاربردها:
بررسی تطبیقی آثار مشترک عقود اذنی در حقوق ایران ومصر
فرضیه ها:
طبیعی است که هر تحقیق علمی به دنبال پاسخگوئی به سوالات تحقیق است وتا آن سوالات مطرح نگردد ومشخص نشود که فرد محقق در مطالعه اش به دنبال پاسخگوئی به چه مسائلی است تحقق پیدا نمی کند لذا نگارنده با این امید که به آنها دست می یابد ، بدوا به طرح سوالات وسپس به طرح فرضیه ها به شرح ذیل می پردازد .
سوالات تحقیق :
۱-در حقوق ایران و مصرآثار مشترک عقود اذنی کدام است ؟
۲-اذن وامانت به عنوان دو اثر مشترک ،درسه عقد ودیعه ،عاریه ووکالت چگونه قابل تحلیل است ؟
فرضیه ها:
۱-اذن ،امانت،نیابت در عقود اذنی به عنوان سه اثر مشترک قابل شناسایی می باشند .که بعضی از این آثار اقتضای ذات عقد وبعضی دیگر اقتضای اطلاق عقد می باشد .